De Amerikaanse president Trump wil dat kiezers voor de Congresverkiezingen van begin november een bewijs van staatsburgerschap en hun paspoort overleggen voordat ze hun stem mogen uitbrengen. In de staat Kansas werd dat al eens geprobeerd. Het werd een faliekante mislukking, waarvan tienduizenden stemgerechtigden de dupe werden.
Toen Steven Fish uit Ottawa, Kansas, zich in 2014 wilde registreren als kiezer, moest hij zijn geboorteakte laten zien. Hij had geen idee waar hij die moest zoeken. Het document kon bij zijn stiefvader liggen, maar met hem was hij gebrouilleerd. En waar moest hij het origineel opvragen? De militaire basis waar hij was geboren, was al in de jaren 90 gesloten.
Het mag voor Nederlanders vreemd in de oren klinken, maar veel Amerikanen hebben hun geboorteakte niet voorhanden. Sterker nog: de helft heeft niet eens een paspoort. In de staat Kansas zijn dat er nog minder.
Ook kiezers die hun documenten wel op orde hadden, kwamen in de problemen. "Vrouwen moesten ook een huwelijksakte tonen om te verklaren waarom hun naam verschilde van die op hun geboorteakte", herinnert Micah Kubic van burgerrechtenorganisatie American Civil Liberties Union (ACLU) zich. De ACLU komt op voor grondrechten en burgerlijke vrijheden.
Tad Stricker had wél alle vereiste documenten voorhanden toen hij in Kansas City een rijbewijs aanvroeg, en zich meteen liet registreren als kiezer. Maar er werd niet naar gevraagd. Toen hij zich eenmaal bij het stemlokaal meldde, bleek hij niet op de kieslijst te staan. Hij mocht nog een voorlopig stembiljet invullen, maar dat werd niet meegeteld: zijn stem ging verloren.
Fish en Stricker waren niet de enigen die door de regel werden getroffen: uit onderzoek kwam naar voren dat de registratie van zo'n 30.000 inwoners van Kansas onterecht was geblokkeerd. En het middel bleek erger dan de kwaal: slechts enkele tientallen niet-staatsburgers hadden zich geregistreerd, vaak door misverstanden. Een handjevol had uiteindelijk daadwerkelijk een stem uitgebracht.
"Het was het zeker niet waard om daarvoor tienduizenden stemmen verloren te laten gaan", vindt Kubic van de ACLU.
De cijfers komen overeen met het landelijke beeld. Zelfs de conservatieve denktank Heritage Foundation vond in een kwart eeuw, op meer dan een miljard uitgebrachte stemmen, nog geen negentig voorbeelden. "Op zulke fraude kan celstraf of deportatie staan, dat risico neemt vrijwel niemand", meent Lana Nott van het Campaign Legal Center in Washington D.C.
Het lijkt dan ook meestal geen kwade opzet. Zo stemde een burgemeester in Kansas meerdere malen op Trump terwijl hij geen staatsburger is. Joe Ceballos is van Mexicaanse afkomst en heeft als permanente inwoner van de VS wel een 'green card'. Hij zegt zich er niet van bewust te zijn geweest dat hij niet mocht stemmen.
Ceballos trad af als burgemeester en werd veroordeeld tot een jaar voorwaardelijke celstraf en een boete. Kort daarna werd hij alsnog opgepakt door immigratiedienst ICE. Inmiddels is hij op borgtocht vrijgelaten, in afwachting van zijn hoorzitting.
Republikeinen wijzen echter op een recent schandaal in de Democratische staat New Jersey. Daar bleken door een softwarefout 6600 inwoners onterecht als stemgerechtigd te zijn geregistreerd. 400 van hen brachten ook daadwerkelijk hun stem uit.
Twee miljoen dollar terugbetalen
Steven Fish en Tad Stricker konden dus juist niet hun stem uitbrengen. Ze klaagden met hulp van de ACLU de staat Kansas aan. Met succes: in 2018 verklaarde de rechter de regels ongrondwettig. Kansas moest de klagers bijna twee miljoen dollar aan advocaatkosten terugbetalen. De staat ging in hoger beroep, maar ook de hogere rechters kwamen tot dezelfde conclusie.
Dat betekende het einde van de 'SAFE-act', zoals de wet in Kansas heette. Maar door president Trump krijgt de wet een nieuw leven, onder een bijna identieke naam: de SAVE-act. Trump probeert die met al zijn gewicht door het Congres te krijgen, nadat zijn presidentiële decreet met soortgelijke verplichtingen bij de rechter was gestrand.
Dit voorjaar weigerde Trump zelfs andere wetgeving te tekenen zolang zijn eigen partij zich niet achter de SAVE-act schaarde. Toch is er tot nu toe geen meerderheid voor in de Senaat, al heeft een dozijn Republikeinse staten al wel soortgelijke regels ingevoerd. In de helft van die staten gaan de regels al bij de aankomende midterms in.
Voor Steven Fish voelt het als een déjà vu. "Het is schokkend dat onze kiesrechten opnieuw worden aangetast, met dezelfde retoriek." Ook voor Tad Stricker voelt het als een herhaling van zetten. "We hebben deze film, en het einde ervan, al gezien", zegt hij.
Volgens Stricker wordt kiezers vanwege politieke motieven het stemrecht ontnomen. Hij vreest dat het met name voor geïmmigreerde Amerikanen moeilijker wordt zich te laten registreren als kiezer. "Als ik als blanke man van middelbare leeftijd al de dupe ben, hoe zal dat dan uitpakken voor genaturaliseerde immigranten?"
Maar ook als de regels niet worden ingevoerd kan Trump dit politiek gebruiken. Bij een Republikeinse nederlaag kan hij opnieuw claimen dat er sprake was van verkiezingsfraude.
