Aggregator

Bij het woord komeet denken velen meteen aan de komeet van Halley, verreweg de bekendste in het rijk der kometen. Maar eigenlijk heeft juist die komeet de verkeerde naam. Dat betogen althans wee wetenschappers, een Nederlandse sterrenkundige en een Britse historicus.

Ze ontdekten dat niet de 17de-eeuwse wetenschapper Edmund Halley, maar een 11de-eeuwse monnik als eerste beschreef dat de komeet na 76 jaar terugkwam. Deze monnik was Eilmer van Malmesbury, ook bekend als Aethelmaer.

Astronoom Simon Portegies Zwart (Universiteit Leiden) raakte geïntrigeerd door de geschiedenis van de komeet van Halley na een bezoek aan het Tapijt van Bayeux in Frankrijk. Daar is de komeet van Halley prominent op te zien. Hij zocht contact met de Britse historicus Michael Lewis die er veel van weet. Samen doken ze in middeleeuwse manuscripten waarin kometen voorkomen.

Het onderzoek duurde vijf jaar en leverde de nodige verrassingen op, vertelt Portegies Zwart. "Je moet je voorstellen dat de hemel er in de 11de eeuw totaal anders uitzag dan nu. Alleen de helderste sterren zijn tegenwoordig zichtbaar met al het straatlicht. Maar toen was er geen elektrisch licht en zag je iedere nacht de hele sterrenhemel. Als er dan plotseling zo'n komeet voorbijkwam, had dat een enorme impact. En vaak verbonden ze er ook een betekenis aan."

Monniken noteerden de passage van zo'n komeet nauwgezet. "Vaak werden er bepaalde gebeurtenissen aan gekoppeld, zoals de dood van een koning."

Het leidde zelfs tot een vroege vorm van nepnieuws. "Want soms ging er een kardinaal dood, en dan gaven ze die in de kronieken ook maar een komeet mee. Terwijl er in dat jaar helemaal geen komeet te zien was geweest."

Tegenwoordig zijn de banen van alle kometen die op de aarde te zien zijn bekend, maar in de middeleeuwen was dat nog niet zo. Des te opvallender is het dat de Engelse monnik Eilmer van Malmesbury in een kroniek in 1066 schrijft dat hij een komeet voor de tweede keer zag.

"Hij moet een kleine jongen zijn geweest toen hij de komeet van Halley voor het eerst zag, en 76 jaar later herkende hij hem en herinnerde hij zich dat zich allerlei rampspoed had voltrokken die eerste keer: er heerste honger, een koning ging dood, Vikingen vielen Engeland binnen. Hij waarschuwde daarom dat er nu weer zoiets kon gebeuren,"

Raadsel

Hoe de monnik wist dat het 76 jaar later om dezelfde komeet ging? "Dat is een raadsel. Sommige kometen zijn heel herkenbaar, ze hebben bijvoorbeeld twee staarten. Wat het in dit geval precies was, weten we niet. Maar ik herinner me nog hoe ik Halley in 1986 zelf vanaf het schoolplein zag. Het is iedere 76 jaar een indrukwekkende ervaring. "

Portegies Zwart en Lewis schreven hun bevindingen op in een boek, Dorestad and Everything After. Ports, townscapes & travellers in Europe, 800-1100. Daarin staat ook een pleidooi om de komeet van Halley een andere naam te geven.

"Dat is niet heel serieus", erkent de sterrenkundige. "Die naam Halley is zo ingeburgerd, dat je hem nauwelijks kan veranderen, en daarnaast: Halley was wel de eerste die niet alleen de waarnemingen met elkaar in verband bracht, maar ze ook wist te voorspellen. Dus dat is toch een belangrijke stap geweest in de sterrenkunde. En hij heeft natuurlijk nog veel meer gedaan."

De neergestorte Boeing 787 van Air India kampte mogelijk al langere tijd met gebreken. Dat stelt een organisatie die kritisch is op de luchtvaartindustrie op basis van documenten van een klokkenluider.

De organisatie, The Foundation for Aviation Safety, heeft de bevindingen gepresenteerd aan de Amerikaanse Senaat, melden BBC News en Aviation Source News.

In de presentatie stelt de groep dat het toestel al sinds de levering in 2014 kampte met problemen. Volgens het onderzoek had het toestel "in de elfjarige levensduur te kampen met een breed en verwarrend scala aan technische, productie-, kwaliteits- en onderhoudsproblemen". Die zouden meerdere keren hebben geleid tot storingen in de elektrische systemen.

In januari 2022 zou brand zijn uitgebroken in een stroomverdelingspaneel dat elektriciteit van de motor krijgt en verdeelt naar een aantal vliegtuigsystemen. En in april van hetzelfde jaar bleef het toestel tijdelijk aan de grond vanwege een probleem met het indicatiesysteem van het landingsgestel.

260 doden

De Boeing 787 Dreamliner crashte in juni vorig jaar bij het opstijgen in de stad Ahmedabad op weg naar Londen. Bij de ramp kwamen 260 mensen om het leven: 229 van de 230 passagiers, de 12 cabinepersoneelsleden en nog 19 mensen op de grond.

Een eerste onderzoek van de Indiase luchtvaartautoriteiten stelde in juli vast dat de brandstoftoevoer naar de motoren werd afgesloten. Op opnames uit de cockpit is te horen hoe de ene piloot de andere vraagt waarom hij de brandstof heeft afgesloten. "De andere piloot antwoordde dat hij dat niet had gedaan", staat er in het verslag.

Foundation for Aviation Safety stelt dat bij de crash "net als bij de crashes met de 737 MAX-toestellen de piloten de schuld krijgen" en dat er "sprake lijkt te zijn van een doofpotaffaire".

Ontbrekende informatie

Advocaten van de slachtoffers en onafhankelijke luchtvaartexperts stellen tegenover de BBC dat in de voorlopige conclusie van de Indiase luchtvaartautoriteiten belangrijke informatie ontbreekt.

De kritische groep Foundation for Aviation Safety bestaat nog maar kort en is voor een groot deel afhankelijk van donaties. Oprichter is Ed Pierson, die tussen 2008 en 2018 bij Boeing werkte en later uit de school klapte over problemen bij de 773 MAX-toestellen.

Boeing en Air India hebben nog niet gereageerd op de beschuldigingen aan hun adres.

'Latente defecten'

Volgens de organisatie zijn er ook zorgen over andere 787-toestellen. Ze stelt zo'n tweeduizend meldingen van problemen in de VS, Canada en Australië te hebben onderzocht. Daaruit zou blijken dat er onder meer waterlekken waren. Boeing stelt dat de 787 een veilig vliegtuig is. Voor het ongeluk in Ahmedabad waren er ruim tien jaar geen dodelijke ongevallen.

Maar Foundation for Aviation Safety stelt dat er ook sprake kan zijn van "latente defecten die jarenlang over het hoofd gezien kunnen worden" totdat er iets gebeurt, waardoor "probleem op probleem ontstaat en een ramp kan gebeuren".

Het Europees Parlement wil dat de rechters van het Europees Hof zich uitspreken over het Mercosur-handelsverdag, voordat het wordt ingevoerd. Daarover heeft het Europees Parlement vandaag gestemd. Het verdrag moet de handel tussen de EU en vier Zuid-Amerikaanse landen stimuleren, maar zou ingaan tegen de belangen van Europese boeren.

Door de rechters te vragen nog eens te kijken naar de inhoud van het akkoord, loopt de invoering mogelijk grote vertraging op. Een woordvoerder van het Europees Hof liet eerder weten dat invoering in principe niet mogelijk is, zolang de rechter naar het verdrag kijkt. Dat duurt al snel een à twee jaar.

De stemming is een tegenvaller voor de Europese Commissie. Volgens de Commissie is het verdrag essentieel om minder afhankelijk te worden van grootmachten als China en de Verenigde Staten.

Graadmeter

De vraag is nu of de Europese Commissie de deal alsnog snel wil invoeren, in afwachting van het advies van de rechter. Volgens een woordvoerder van de Europese Commissie bestaat die mogelijkheid wel degelijk. Daarmee zou de Commissie wel tegen de wens van het Parlement ingaan.

De Europese Commissie laat in een eerste reactie weten de beslissing van het Parlement zeer te betreuren. De Commissie wil nu eerst in gesprek met Europarlementariërs en met de lidstaten, voordat ze een beslissing neemt over hoe verder te gaan met het verdrag.

De stemming van vandaag betekent niet dat het Parlement ook definitief tegen het verdrag is. Daarover zou over een paar maanden pas gestemd worden. Die stemming wordt nu uitgesteld tot na het advies van de rechter. De uitslag van vandaag wordt wel als graadmeter gezien voor de steun die er in het Parlement is voor het verdrag.

Vorige week stemde een meerderheid van de EU-landen voor het verdrag. Frankrijk, Polen, Hongarije, Ierland en Oostenrijk waren tegen. Zij bleven erbij dat de deal slecht is voor de concurrentiepositie van hun boeren.

'EU zet zichzelf buitenspel'

Het Mercosur-akkoord moet de handel tussen de EU en Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay stimuleren door importheffingen te verlagen en procedures te versimpelen. Daardoor kan de EU straks producten zoals auto's, medicijnen en textiel makkelijker exporteren. Andersom kan de EU goedkoper soja, rundvlees en suiker importeren. Daarnaast beschikken de Zuid-Amerikaanse landen over belangrijke grondstoffen.

Commissievoorzitter Von der Leyen noemde de deal gisteren in Davos nog "een sterke boodschap aan de wereld". Afgelopen zaterdag was Von der Leyen al in Paraguay om de deal feestelijk te ondertekenen. De EU hoopt op korte termijn ook handelsakkoorden met andere landen te sluiten, zoals India en de Verenigde Arabische Emiraten.

De Duitse bondskanselier Merz noemt de beslissing van het Parlement "betreurenswaardig". Volgens Merz getuigt het besluit van een "verkeerde inschatting van de geopolitieke situatie". Hij zegt dat er niet meer moet worden uitgesteld en dat verdrag voorlopig ingevoerd moet worden.

BBB-Europarlementariër Jessika van Leeuwen is tevreden met de uitkomst en noemt het "noodzakelijk" dat het Hof naar het akkoord kijkt. Europarlementariër Bart Groothuis (VVD) baalt van de uitslag van de stemming. "Europa zet zichzelf buitenspel. De wereld kijkt mee hoe Europa zichzelf isoleert op basis van onjuiste informatie en bangmakerij."

Bij de Julianasluis in Gouda is vanmorgen een auto in het water beland. Hulpdiensten hebben iemand uit het water gehaald en met spoed naar het ziekenhuis gebracht.

De auto kwam rond 09.30 uur naast de brug terecht en zonk meteen. Duikers van de brandweer hebben gezocht of er nog meer slachtoffers waren, maar die zijn niet gevonden.

Hoe de auto in het water kon belanden, is nog niet bekend. Daar doet de politie onderzoek naar. Daarom is de sluis voorlopig dicht, waardoor het scheepvaartverkeer is gestremd.

Ook de N207 is voorlopig dicht, meldt Veiligheidsregio Hollands-Midden. Verkeer moet omrijden.

Werkzaamheden

Langs de Julianasluis in Gouda zijn sinds begin dit jaar werkzaamheden aan de gang, schrijft Omroep West. Onder meer beweegbare delen van de bruggen en installaties worden opgeknapt.

De werkzaamheden zijn onderdeel van groter onderhoud aan het Julianasluizencomplex. Dat gebeurt in fases. Het onderhoud moet in juni volgend jaar afgerond zijn. Het complex bestaat uit twee sluiskolken en vier ophaalbruggen.

Dwars door Gaza loopt de gele lijn. De denkbeeldige grens waarachter het Israëlische leger zich, volgens afspraken in het staakt-het-vuren met Hamas, heeft teruggetrokken.

In de tweede fase van het bestand heeft die gele lijn een belangrijke rol. Gazanen zouden ernaartoe mogen; er zouden betere tenten staan, een kliniek en andere faciliteiten. Maar wie kiest voor de oversteek, mag niet meer zomaar terug.

En waar ligt die lijn precies? Op de grond is dat lang niet altijd duidelijk. En vanuit de lucht is te zien dat de lijn sinds de wapenstilstand een flink stuk is verschoven.

Samen met correspondent Israël en Palestijnse Gebieden Nasrah Habiballah bekijken we satellietbeelden en kaarten van het gebied rond de gele lijn. En beantwoorden we de vraag: welke rol speelt de gele lijn in het leven van Gazanen?

Deze aflevering van De Dag kun je luisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Dieuwke Teertstra

Redactie: IJsbrand Terpstra & Judith van de Hulsbeek

Het Openbaar Ministerie heeft tien jaar cel en tbs geëist tegen een 52-jarige man voor het live bekijken van kindermisbruik met jonge meisjes in de Filipijnen. Uit onderzoek zou blijken dat de verdachte op dwingende wijze opdrachten gaf om 10-jarige meisjes voor de camera seksueel te misbruiken.

Ook wil het OM dat de verdachte een schadevergoeding betaalt aan zeker twee geïdentificeerde Filipijnse slachtoffers. Hoeveel kinderen er misbruikt zijn, is niet bekendgemaakt.

De politie kwam de man vorig jaar februari op het spoor na informatie uit de Verenigde Staten. De Amerikaanse politie ontdekte dat de man uit Ter Aar contact had met een vrouw in de Filipijnen die in ruil voor geld, voor de camera, "vergaande seksuele handelingen" bij haar eigen minderjarige dochter verricht, zegt het OM.

Pijn

Zelfs als de moeder aangaf dat het binnendringen met allerlei voorwerpen niet lukte of als een kind pijn had, drong hij aan. "Hij had er immers voor betaald", was volgens het OM zijn gedachte.

De live-beelden zou de Skype-gebruiker aan de andere kant hebben opgenomen, die de man uit Ter Aar bleek te zijn. Justitie zegt dat er tussen januari 2018 en augustus 2024 bijna 16.000 euro aan betalingen zijn geweest die gelinkt kunnen worden aan het seksueel misbruik via een videoverbinding.

Die betalingen liepen vaak via contacten in de Filipijnen die het live misbruik met Filipijnse kinderen op bestelling van westerse mannen faciliteren. Vaak zijn dat de familieleden van het slachtoffer.

Omdat de verdachte de livestreams soms ook opnam, staat hij ook terecht voor het maken van kinderpornografie.

'Voor het leven getekend'

"Hoewel verdachte zelf zegt dat hij niet wist dat het strafbaar was en dat hij geen vlieg kwaad doet, mag duidelijk zijn dat hij met zijn gedrag zijn slachtoffertjes onvoorstelbaar leed heeft toegebracht", zegt de officier van justitie.

"Kleine meisjes die gedwongen worden om naakt voor de camera te verschijnen en allerlei voorwerpen in te brengen omdat een rijke witte man uit het verre Nederland hiervoor betaalt en hierop kickt? Verdachte heeft deze kinderen voor het leven getekend."

De rechtbank doet over twee weken uitspraak.

Espressif has unveiled its latest major chip in the form of the ESP32-E22. Officially referred to as a Radio Co-Processor (RCP), it’s intended to be used via its PCIe 2.1 …read more

De Britse Royal Mail heeft een speciale serie postzegels gepresenteerd en Air France komt met merchandise en een nieuwe documentaire, allemaal om de eerste commerciële vluchten van de Concorde te herdenken. Precies vijftig jaar geleden, op 21 januari 1976, begonnen Air France en British Airways met lijnvluchten met het supersonische passagiersvliegtuig.

Het Britse postbedrijf heeft twaalf postzegels uitgegeven die volgens het bedrijf een eerbetoon zijn aan de "innovatie, elegantie en technische uitmuntendheid" van het supersonische vliegtuig.

De legendarische toestellen zijn, samen met de Russische Toepolev Tu-144, nog altijd de snelste passagiersvliegtuigen ooit gebouwd. En al zijn ze alleen nog in musea te zien, ze spreken nog steeds tot de verbeelding.

De eerste plannen voor het supersonische toestel werden al in 1955 gemaakt. In de jaren 60 kwam het vanwege de omvang van het project tot een Brits-Franse samenwerking, waar uiteindelijk de bekende vliegtuigbouwer Airbus uit zou voortkomen.

De hoogte- en dieptepunten van de Concorde tussen 1976 en 2003:

Het project kampte vanaf het begin met tegenslag. Er hadden 150 toestellen verkocht moeten worden om de ontwikkelkosten te dekken, maar het werden er uiteindelijk maar twintig. Geen van de zeventien luchtvaartmaatschappijen die belangstelling voor de Concorde hadden getoond, kochten daadwerkelijk een toestel.

Uiteindelijk gingen alleen British Airways en Air France ermee vliegen. En die vluchten waren ook nog eens onrendabel, want intussen waren de brandstofprijzen flink gestegen, en de Concorde was bepaald niet het zuinigste vliegtuig.

Gemarmerde ganzenlever

De prijzen voor een ticket waren er dan ook naar. Passagiers moesten in 2001 voor een retourtje Londen-New York omgerekend 10.900 euro neertellen, of 8100 euro vanaf Parijs. Het was daarmee voorbehouden aan de jetset van de jaren 70, 80 en 90. De passagierslijst telde door de jaren heen illustere namen als Madonna, Phil Collins ( tijdens Live Aid in 1985) , Richard Gere, Paul McCartney, Mike Tyson en Claudia Schiffer.

"Het was een soort chique club in de lucht", herinnert piloot Mike Bannister zich. "De meeste van onze klanten waren zakenmensen of wereldleiders, maar we genoten er vooral van om mensen te vervoeren voor wie het de reis van hun leven was. Die waren het meest enthousiast."

Voor het prijzige ticket kregen de reizigers wel iets terug. Niet alleen raasden ze met mach 2 naar hun bestemming, dat betekende binnen 3,5 uur van Europa naar New York. En ze konden onderweg ook genieten van de luxe van een sterrenrestaurant met kaviaar, gemarmerde ganzenlever, kreeft en champagne.

De Concorde was intussen vooral een prestigeobject voor de Britse en Franse luchtvaartmaatschappijen, waar steevast geld op moest worden toegelegd. De Russische Toepolev, die zo op de Concorde leek dat het toestel in het westen gekscherend Concordski werd genoemd, was in 1978 al gestopt met reguliere vluchten,

Een vliegramp op 25 juli 2000 luidde het einde in voor het iconische toestel. Bij Parijs stortte een Concorde van Air France neer, kort na de start. Er vielen 113 doden.

De oorzaak bleek een losgeraakt stuk van een ander vliegtuig waar de Concorde bij de start overheen was gereden. Daardoor klapte een band en sloegen stukken van die band tegen de brandstoftank in de linkervleugel. De tank scheurde, de kerosine vloog in brand, twee motoren vielen uit en het toestel raakte onbestuurbaar. Binnen een minuut na het opstijgen volgde de crash in een dorp even ten noordoosten van Parijs.

Na de ramp vlogen andere Concordes nog even door, maar door de hoge prijzen en zorgen over veiligheid nam het aantal passagiers af. Toen de brandstofprijzen nog verder stegen, was het voorbij. Op 31 mei 2003 voerde Air France de laatste Concordevlucht uit. Op 24 oktober van dat jaar nam British Airways afscheid van het toestel. Sindsdien zijn de Concordes alleen nog bij vliegvelden en in musea te bewonderen.

Pogingen om het legendarische maar lawaaiige vliegtuig weer nieuw leven in te blazen zijn nooit van de grond gekomen. Wel zijn er nieuwe supersonische passagiersvliegtuigen in ontwikkeling. De Amerikaanse Boom Overture zou in 2029 commercieel moeten gaan vliegen. In China wordt de Comac C949 ontwikkeld en voor NASA werkt Lockheed Martin al jaren aan een experimenteel vliegtuig, de X-59. Maar vooralsnog blijft de Concorde het laatste toestel waarmee passagiers in een lijnvliegtuig door de geluidsbarrière konden.

In 2024 leefden 175.000 werkende Nederlanders in armoede, ruim 25.000 meer dan een jaar eerder. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Van de 8,5 miljoen werkenden was 2 procent arm. Iemand is volgens het CBS arm wanneer er na het betalen van de vaste lasten (wonen, energie en zorg) te weinig geld overblijft voor andere basisbehoeften zoals voedsel, kleding en sociale activiteiten.

Minder werkervaring

Volgens de CBS-cijfers werkten 77.000 werkende armen, bijna de helft dus, maar een deel van het jaar. Zij hadden meerdere korte banen afgewisseld met perioden zonder werk, of begonnen óf stopten vorig jaar juist met werken.

Werkende armen hebben doorgaans minder werkervaring en werken vaker in deeltijd of via een flexibel contract. Bijna een kwart was in 2024 jonger dan 25 jaar.

Uit het onderzoek van CBS blijkt verder dat zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) twee keer zo vaak arm waren als werknemers of zelfstandigen met personeel. Dat beeld is in lijn met voorgaande jaren.

Eerste stijging in jaren

Het aantal werkende armen is in 2024 voor het eerst in zes jaar gestegen. Toch zijn het er nog aanzienlijk minder dan voorheen: zo werden in 2018 243.100 werkenden door het CBS aangemerkt als arm.

Dat aantal daalde vervolgens jaren achtereen, tot 149.400 in 2023. Dat kwam onder meer door coronasteunmaatregelen, hogere lonen en de energietoeslag.

Het vervallen van de energietoeslag in 2024 is de belangrijkste verklaring voor de stijging, aldus het statistiekbureau. Dat was een eenmalig bedrag tot 1300 euro dat minima in 2022 en 2023 kregen om rekeningen voor gas en elektra te betalen.

Nieuwe methode

In oktober 2024 ontwikkelde het CBS samen met het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) een nieuwe methode om armoede te meten.

Daardoor bleken minder Nederlanders in armoede te leven dan voorheen gedacht. Er wordt onder meer nauwkeuriger gekeken naar het geld dat mensen beschikbaar hebben om van te leven. In 2024 leefden totaal in Nederland 551.000 mensen in armoede.

De armoedegrens

De armoedegrens is "het minimumbedrag dat een huishouden nodig heeft om normaal te kunnen leven". Dat kan van geval tot geval in hoogte verschillen. "Hoe meer mensen, hoe meer er nodig is voor de minimale levensbehoeften", schrijven het CBS, SCP en het Nibud.

In 2024 was de armoedegrens voor alleenwonenden 1600 euro netto per maand, bij samenwonenden was dit 2145 euro. Voor een paar met twee kinderen tot 13 jaar lag dit bedrag op 2625 euro en voor een alleenstaande ouder was het 2215 euro. Bij twee kinderen van 13 tot 18 jaar was de grens 3000 euro voor een paar en 2605 euro voor alleenstaanden.

Het inkomen van de werkende armen lag in 2024 in doorsnee 25 procent onder de armoedegrens.

De Nationale Politie ziet voor dit jaar nu al een tekort van 46 miljoen euro aankomen. Daardoor ontkomt de korpsleiding er niet aan om te bezuinigen op het personeel, schrijft minister Van Oosten (Justitie en Veiligheid) aan de Tweede Kamer.

De afgelopen jaren was de politiek vooral bezig om het aantal politiemensen omhoog te krijgen. Dat er nu voor het eerst weer bezuinigd wordt op personeel is dus een trendbreuk.

Minder vacatures invullen

De politie wil het miljoenentekort vooral oplossen door nieuwe vacatures niet meer in te vullen en het aantal tijdelijke overplaatsingen terug te dringen. De basisteams en de instroom van aspiranten worden daarbij ontzien.

Er zal dus vooral gesnoeid worden bij andere functies, bijvoorbeeld in de communicatie, de coördinatie en het management. Daarbij zullen geen ontslagen vallen. Vooral de eenheden Oost-Nederland (10 miljoen euro) en Rotterdam (7 miljoen euro) zullen de kosten op hun personeel flink omlaag moeten brengen.

Uiteindelijk minder blauw op straat

Afgelopen verkiezingscampagne waarschuwde de Nationale Politie ervoor dat de tekorten komende jaren oplopen tot 350 miljoen euro per jaar. De korpsleiding liet toen weten dat dat uiteindelijk ook zal betekenen dat er minder blauw op straat zal zijn.

De komende tien dagen staan bibliotheken, boekhandels en scholen in het teken van voorlezen: de Nationale Voorleesdagen zijn weer begonnen. In Friesland is de aftrap extra bijzonder, want na dertig jaar maakt het bekende boekpersonage Tomke plaats voor twee nieuwe figuurtjes.

De peuter Tomke was het gezicht van een speciaal taalprogramma waarmee peuters en kleuters kennis maakten of meer leerden over de Friese taal. "Er was destijds behoefte aan meer Fries materiaal", zegt Hieke Rienstra van Afûk, een taalinstituut voor het Fries. "Voor de taalontwikkeling van kinderen is het belangrijk dat er veel voorgelezen wordt. Materiaal daarvoor in het Fries was er toen nog niet zo veel."

Samen met zijn hondje Romke werd Tomke een begrip in de provincie, schrijft Omrop Fryslân. Veel kinderen groeiden de afgelopen tientallen jaren op met het duo.

Jarenlang werd Tomke uitgezonden op Omrop Fryslân:

Tomke werd geïllustreerd door Luuk Klazenga. Hij overleed in de zomer van 2024 op 60-jarige leeftijd. "Hij was de enige tekenaar", zegt Rienstra in het NOS Radio 1 Journaal. "Uiteindelijk kozen we ervoor om in te steken op nieuwe karakters."

En nu nemen de figuurtjes Tys en Teske het stokje over. Zij zullen net als Tomke op verschillende plekken te zien zijn: in lesprogramma's, educatief materiaal voor peuters, in liedjes, boeken en filmpjes.

Hondje Romke

De figuren worden getekend door Willemke Brouwer uit Joure. "Teske is de wat stoere van de twee, en wat roekelozer dan Tys", zegt Brouwer. "Tys is voorzichtiger." Hij heeft een knuffeltje dat Romke heet, vertelt Brouwer. "Dat is een knipoog naar Tomke, want zo heette zijn hondje ook."

Tys en Teske zijn wat oudere peuters dan Tomke. "Hopelijk kunnen jongere peuters zich daaraan optrekken."

Bedreigde taal

De impact van Tomke, Tys en Teske op het Fries wordt onderzocht door de Fryske Akademy. Later dit jaar komen daar resultaten van, zegt onderzoeker Suzanne Dekker. "Ik kan wel al zeggen dat de mate waarin een taal wordt doorgegeven, afhankelijk is van de materialen die mensen daarvoor hebben."

De bijdragen van Tys en Teske lijken dus nuttig voor het behoud van de Friese taal. "Er is de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in behoud van het Fries, waardoor de taalvaardigheid redelijk stabiel is gebleven", zegt Dekker. Ongeveer de helft van alle Friese ouders spreekt de taal ook tegen hun kinderen. "Maar voor het vasthouden van deze taalvaardigheid is het belangrijk dat er continu in wordt geïnvesteerd. Het Fries blijft een bedreigde taal."

In 2024 maakte het Rijk bekend tot aan 2029 zo'n 18 miljoen euro te uit te trekken om de Friese taal te bevorderen. Bijvoorbeeld voor Friestalig onderwijs, maar ook voor tweetalige verkeersborden, die eind vorig jaar werden gepresenteerd.

Gratis boekje

De onthulling van het eerste boekje van Tys en Teske was vanmorgen bij de start van de Nationale Voorleesdagen in de bibliotheek van Dronryp. Voor alle Friese kinderen ligt een gratis boekje klaar in de bibliotheek.

De machinistenvakbond in Spanje roept na de reeks treinongelukken van de afgelopen dagen op tot een landelijke spoorwegstaking. Vakbond Semaf eist dat de verantwoordelijken voor de veiligheid op het spoor strafrechtelijk worden vervolgd.

Semaf stelt dat de ongelukken gisteren in Catalonië werden veroorzaakt door objecten die door een storm op het spoor terecht waren gekomen, maar wijst ook nadrukkelijk op de slechte staat van de infrastructuur. "Wij zijn bij Semaf allen diepbedroefd en vinden deze voortdurende verslechtering van het spoorwegnet onaanvaardbaar. Er moeten dringend diverse maatregelen worden genomen op ons hele netwerk om de veiligheid van professionals en passagiers te garanderen."

Bij de treinongelukken kwamen ook drie machinisten om het leven, schrijft Semaf. "Gisteravond ontvingen we het tragische nieuws van het overlijden van alweer een collega. Ook raakten meerdere andere collega's en reizigers gewond, sommige ernstig."

Drie treinongelukken in drie dagen

Zondagavond ontspoorde een hogesnelheidstrein in de buurt van Adamuz, in de zuidelijke regio Andalusië. De trein kwam op een naastliggend spoor terecht en werd geraakt door een andere trein die uit tegengestelde richting kwam. Het dodental staat inmiddels op 42 en tientallen mensen liggen in het ziekenhuis. Ook worden er mensen vermist. Mogelijk liggen er nog mensen tussen de wrakstukken.

Gisteravond was er in de buurt van Barcelona in de noordoostelijke regio Catalonië weer een treinongeluk: een trein reed op brokstukken van een ingestorte keermuur. De machinist kwam om het leven en zeker 37 mensen raakten gewond, van wie vijf ernstig.

In de buurt van Blanes in dezelfde regio ontspoorde gisteravond nog een trein door stenen op het spoor. Voor zover bekend raakte daarbij niemand gewond.

De Rodalies-treinverbinding in Catalonië, die de voorsteden van Barcelona met elkaar verbindt, is vanwege de ongelukken stilgelegd. Semaf staat erop dat de verbinding pas wordt heropend als de veiligheid is gewaarborgd en juridisch is vastgelegd.

De PVV'ers die zich hebben losgemaakt van de partij van Wilders, zijn niet van plan om mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart. Dat vinden ze te kort dag.

De zeven hebben nog geen nieuwe partij, al hebben ze al wel een naam bedacht. Afgelopen vrijdag lieten ze de domeinnaam nederlandsevrijheidsalliantie.nl al registreren.

Het gaat nog om een werktitel. Dat die lijkt op de naam van de partij van de Vlaams-nationalistische beweging van de Belgische premier Bart De Wever is toeval, stellen ze. De Nederlandse Vrijheids Alliantie en de Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA) zijn niet aan elkaar gelieerd.

Naam niet gebruiken

In de Tweede Kamer heet de afgesplitste fractie Groep Markuszower. Gidi Markuszower, een voormalige vertrouweling van Wilders, is de fractievoorzitter. Zij mogen de nieuwe naam niet in het parlement gebruiken, omdat de NVA geen zetels heeft gekregen bij verkiezingen.

De uiterste inschrijfdatum voor nieuwe partijen die willen meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen was op 22 december. Partijen die nog geen naam hebben laten registreren, kunnen nog wel meedoen met een blanco lijst met kandidaten. Maar dat zijn de ex-PVV'ers dus niet van plan.

Onjuiste link verwijderd

In een eerdere versie van dit artikel stond een link naar een website over de Nederlandse Vrijheids Alliantie. Deze site is echter niet van de groep afgesplitste PVV-Kamerleden die doorgaan onder de naam Groep Markuszower. Wij hebben de link en bijbehorende citaten daarom verwijderd. De website van de Kamerleden is nog niet in gebruik.

(Telecompaper) The EU has unveiled the proposed Digital Networks Act, overhauling regulation of the telecom sector in an effort to simplify the existing...

De Nederlandse politie heeft meegewerkt aan het oprollen van een internationaal crimineel netwerk dat zich bezighield met de productie en distributie van synthetische drugs. Ook Nederlandse burgers maakten deel uit van het netwerk, meldt de Europese politiedienst Europol.

Aan de operatie, die een jaar heeft geduurd, deden naast Nederlandse politieagenten ook agenten uit België, Tsjechië, Duitsland, Polen en Spanje mee. In die tijd zijn meer dan 85 mensen aangehouden.

Het onderzoek met de naam Fabryka begon in 2024 op basis van inlichtingen van de Poolse politie. Afgelopen vrijdag werden in verschillende landen invallen gedaan, waaronder een locatie in Nederland. Twintig mensen werden daarbij aangehouden, onder wie twee vermoedelijke leiders uit Polen. De meeste huiszoekingen waren in Polen.

Het netwerk was verantwoordelijk voor de import en distributie van grote hoeveelheden chemische grondstoffen. In totaal zijn 24 industriële laboratoria ontmanteld die worden gebruikt voor de productie van harddrugs zoals MDMA, amfetamine en meth.

De chemicaliën waren afkomstig uit China en India en kwamen de EU binnen via verschillende landen. Daarna werden ze naar Polen vervoerd om verpakt te worden en verder gedistribueerd te worden naar illegale laboratoria in de hele EU.

Andy Kraag, bij Europol verantwoordelijk voor de bestrijding van zware misdaad, zegt dat het gaat om veruit de grootste operatie die de politiedienst ooit heeft uitgevoerd in de strijd tegen bendes die zich bezighouden met synthetische drugs. Hij sluit meer politieacties niet uit.

Een toespraak van de Canadese premier Carney in het Zwitserse Davos krijgt binnen en buiten het conferentieoord veel lof. De zelfgeschreven speech kon op het jaarlijkse World Economic Forum rekenen op een staande ovatie. In zijn 16 minuten durende toespraak zei Carney dat de wereldorde zoals we die kennen, niet meer terugkomt.

De Canadese premier sprak van "een brute realiteit waarin de geopolitiek van de grootmachten op geen enkele manier wordt beperkt". President Trump of de VS werden niet genoemd, maar de verbanden waren duidelijk.

Carney zei dat er "grote mogendheden" zijn die economische dwang, zoals importheffingen, als wapens gebruiken. Trump maakte afgelopen weekend bekend dat hij heffingen op wil leggen aan de Europese landen die onlangs militairen naar Groenland hebben gestuurd. De Amerikaanse president wil het eiland goedschiks of kwaadschiks innemen. De Groenlanders en de Denen hebben dat maar te accepteren, aldus Trump.

Nostalgie is geen strategie

"Laat ik er niet omheen draaien: we bevinden ons midden in een breuk, niet in een overgangsperiode", sprak Carney in Davos. De manier waarop de wereld politiek en economisch is georganiseerd, komt volgens hem niet terug. "De op regels gebaseerde wereldorde is aan het wankelen", sprak hij. "We moeten er niet rouwig om zijn. Nostalgie is geen strategie."

In plaats daarvan riep Carney middelgrote mogendheden, waar Canada ook toe wordt gerekend, op om de handen ineen te slaan. "Want als we niet aan tafel zitten, dan staan we op het menu", waarschuwde hij in het Zwitserse skioord, waar hij al tientallen keren aanwezig was in zijn vorig leven als topbankier.

Václav Havels bordje van de groenteboer

In Carneys ogen zijn landen geneigd om in deze turbulente tijden met de stroom mee te gaan, "in de hoop dat volgzaamheid veiligheid zal garanderen". Maar dat gaat niet gebeuren, meent de Canadese premier, die verwees naar een verhaal uit 1979 van de Tsjechische dissident Václav Havel.

Het essay draait om de vraag: hoe kon het communistische systeem zichzelf in stand houden? "Zijn antwoord begon met een groenteboer", aldus Carney. "Elke ochtend hangt deze winkelier een bordje in de etalage: Arbeiders van de wereld, verenigt u! Hij gelooft het zelf niet. Niemand gelooft het. Maar hij hangt het bordje toch op, om problemen te voorkomen. En omdat elke winkelier in elke straat hetzelfde doet, blijft het systeem bestaan."

Volgens Carney is een systeem vooral machtig doordat mensen doen alsof het waar is. "Als één persoon stopt met handelen, als de groenteboer zijn bordje weghaalt, begint de illusie barsten te vertonen. Het is tijd dat bedrijven en landen hun borden weghalen."

Dreigementen

De Canadese premier hield zijn toespraak tegen de achtergrond van de dreigementen van president Trump om Groenland te annexeren, desnoods met militair ingrijpen. Het eiland is een autonoom deel van Denemarken, een NAVO-bondgenoot van de VS. Canada vreest het volgende slachtoffer te worden; Trump noemde de noorderburen meermaals de 51ste staat van de VS.

Een paar uur voor de speech plaatste president Trump op sociale media een bewerkte foto van hem met Europese leiders in het Witte Huis. Op de achtergrond is een kaart te zien waarop Canada en Groenland bij het Amerikaanse grondgebied horen.

Trump komt vandaag zelf naar Davos om een langverwachte speech te geven. Europese leiders hopen hem daar te bewegen zijn plannen om Groenland in te nemen niet ten uitvoer te brengen.

Liveblog

Volg de laatste ontwikkelingen over Groenland en Davos in ons liveblog.

Carney is de eerste belangrijke westerse leider die erkent dat de systemen van internationale orde aan het afbrokkelen zijn, zegt de Canadese hoogleraar internationale betrekkingen Jack Cunningham. "Veel westerse leiders zijn op zoek naar iemand die de koers uitzet. En deze toespraak is een belangrijk signaal", zegt hij tegen The Guardian.

Het Canadese The National Observer noemt de toespraak van Carney de belangrijkste in de geschiedenis van het land tot nu toe. Volgens The New York Times laat Carney zichzelf hiermee zien op het wereldtoneel, al wijst de krant in een analyse ook op het eigenbelang van Canada, dat nu nog in sterke mate afhankelijk is van de grote buurman.

Ook om die reden gaat Canada de banden met China weer aanhalen, zo werd vorige week bekend. Bij een bezoek aan de Chinese leider Xi in Peking noemde Carney de relatie met China "voorspelbaarder dan met de VS".

De Zuid-Koreaanse oud-premier Han Duck-soo is veroordeeld tot 23 jaar gevangenisstraf voor zijn rol rond de militaire noodtoestand in 2024. Volgens de rechter speelde Han een cruciale rol toen oud-president Yoon Suk-yeol de staat van beleg had afgekondigd.

De rechter oordeelde dat Han zijn plicht en verantwoordelijkheid als premier destijds heeft verzaakt door deel te nemen aan de opstand. De rechter omschreef het uitroepen van de noodtoestand als een "opstand van bovenaf".

Volgens de rechter dreigde Zuid-Korea door het handelen van de oud-premier terug te vervallen in een dictatuur, "waarin de fundamentele rechten van het volk en de liberale democratische orde worden geschonden".

De rechtbank achtte Han ook schuldig aan andere aanklachten, waaronder meineed en het vervalsen van een officieel document.

De 76-jarige Han ontkende schuldig te zijn aan alle aanklachten, behalve meineed. De oud-premier heeft altijd volgehouden dat hij tegen het plan van Yoon was. De straf is acht jaar hoger dan het Openbaar Ministerie had geëist. Han is na de uitspraak direct gevangengenomen.

Parlement buiten spel

Yoon wilde in december 2024 als president het Zuid-Koreaanse parlement, waar de oppositie de meerderheid had, buitenspel zetten. In een televisietoespraak kondigde hij de staat van beleg aan. Volgens Yoon sympathiseerde de oppositie met aartsvijand Noord-Korea. Ook zei hij dat oppositiepartijen er alles aan deden om de regering te dwarsbomen.

Yoons besluit leidde tot chaos en een politieke crisis in het land en hij trok de noodtoestand weer snel in. Hij en Han werden door het parlement uiteindelijk afgezet, maar de afzetting van Han werd teruggedraaid door het Grondwettelijk Hof.

De oud-premier werd aangewezen als de tijdelijke opvolger van Yoon, maar stapte zelf op om mee te doen aan de vervroegde presidentsverkiezingen. Hij trok zich later terug uit de verkiezingsstrijd.

Vorige week werd Yoon in een zaak schuldig bevonden aan onder meer machtsmisbruik, belemmering van de rechtsgang en het vervalsen van documenten. Hij werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van vijf jaar. In een andere zaak eisten aanklagers twee weken geleden de doodstraf voor het beramen van een opstand. Tegen Yoon zijn in totaal acht zaken aangespannen.

Het doodschieten van de 37-jarige Renee Good door een ICE-agent in Minneapolis en de grootschalige protesten die daarop volgden, zetten de omstreden Amerikaanse immigratiedienst flink in de schijnwerpers. De leden rijden in auto's zonder kenteken en plukken willekeurig mensen van kleur van straat bij hun jacht naar immigranten zonder papieren.

ICE (Immigration and Customs Enforcement) is in hoog tempo veranderd tijdens het eerste jaar van president Trumps tweede termijn: "Zwaar bewapend en gehuld in zwarte bivakmutsen zaaien ze angst in Amerikaanse steden", zegt Amerika-kenner Kenneth Manusama. "Het heeft de kenmerken van een paramilitaire groep, passend bij een autocratisch regime, direct aangestuurd door het Witte Huis."

Deportatie-operatie

ICE werd na de aanslagen van 11 september 2001 opgericht met het doel om de veiligheid in de Verenigde Staten te verbeteren. De organisatie kreeg de taak illegale immigranten op te sporen en te arresteren. Begin vorig jaar kondigde Trump de "grootste deportatieoperatie ooit" aan. Hij beloofde zijn kiezers om ten minste 10 miljoen mensen zonder verblijfsvergunning het land uit te zetten.

Trump zei zich te richten op immigranten met een criminele achtergrond, maar het net waarmee wordt gevist, wordt steeds groter: "Hij doet alles om maar te laten zien hoe daadkrachtig zijn regering te werk gaat", zegt Manusama. "En zo komen ook mensen met geldige papieren en mensen zonder strafblad in dat net terecht."

Verdubbeld

Om de streefcijfers te halen, groeide ICE in 2025 hard. Volgens de regering is het aantal ICE-agenten meer dan verdubbeld, van 10.000 agenten aan het begin van vorig jaar naar 22.000 nu. En om al die nieuwe medewerkers zo snel mogelijk aan het werk te zetten, is de drempel flink verlaagd: "Zodra je 18 bent en een training van acht weken hebt afgerond, kun je aan de slag bij ICE", zegt Manusama.

"Vervolgens moeten deze vaak onervaren rekruten heel ingewikkelde dingen doen", benadrukt Jack Thompson, hoogleraar Amerika Studies aan de Universiteit van Amsterdam. "Ze komen ineens terecht in grote protesten en moeten omgaan met vuurwapens. Dat is vragen om problemen."

Volgens Thompson trekt ICE ook de verkeerde mensen aan. Zo wordt er bijvoorbeeld geflyerd bij zogenoemde 'gun shows', evenementen waar vuurwapens, munitie en messen worden verkocht. "Daar komen vooral mannen met een rechtse, conservatieve achtergrond op af. Mensen die vaak al een negatief beeld van immigranten hebben en geneigd zijn nog agressiever te werk te gaan."

Willekeurige aanhoudingen

ICE-agenten worden naar plekken gestuurd waarvan bekend is dat er veel immigranten wonen en werken.

Manusama: "Willekeurig worden mensen op straat aangehouden en gevraagd naar hun papieren, vaak op basis van huidskleur. Mensen worden belaagd op straat, op hun werkplek, soms worden zelfs ouders meegenomen terwijl kun kinderen alleen in de auto achterblijven. Volgens de grondwet mag dit niet, maar niemand fluit de agenten terug. En het Witte Huis staat pal achter hen."

Na hun aanhouding komen veel mensen terecht in een van de detentiecentra van ICE. Over de omstandigheden daar is veel minder bekend dan van de werkwijze van ICE in de Amerikaanse straten. Volgens een recent rapport zitten honderdduizenden mensen, veruit de meesten zonder strafblad, vast onder zware omstandigheden. De kans om hun arrestatie aan te vechten en vrij te komen is klein.

In 2025 zijn 32 mensen overleden terwijl ze opgesloten zaten, dat maakt het ICE's dodelijkste jaar in twintig jaar tijd. Doodsoorzaken waren onder meer een hartstilstand, tuberculose en zelfmoord.

De aanhoudingen leiden tot woede en angst in de hele samenleving. Mensen durven de straat niet meer op, zijn bang dat zij de volgende zijn. "Daarbij is vaak niet duidelijk waar een arrestant naartoe wordt gebracht", vertelt Thompson. "Dat komt ook doordat het systeem bureaucratisch en chaotisch is. Dat is heel beangstigend voor familie en vrienden."

Protesten

De dood van Renee Good heeft de protesten tegen de werkwijze van ICE en het deportatiebeleid van Trump aangewakkerd. In allerlei steden gaan woedende Amerikanen de straat op met borden als 'Melt ICE', 'I like my ICE crushed' en 'ICE out for Good'. Recente peilingen laten zien dat steeds meer Amerikanen vinden dat ICE veel te ver gaat.

Maar de regering is niet onder de indruk en noemt demonstranten 'binnenlandse terroristen' die de veiligheid van het land ondermijnen.

Manusama en Thompson verwachten dat de tegenbeweging niet groot en structureel genoeg om is veranderingen af te dwingen. De kritiek zwelt aan, maar nog steeds staat ongeveer de helft van de Amerikaanse bevolking achter het deporteren van illegale immigranten. Ook vanuit de politiek is er weinig druk. Thompson: "De Democraten spreken zich niet stevig genoeg uit en hebben geen stok om mee te slaan."

"Ik verwacht niet dat er voor de tussentijdse verkiezingen, eind dit jaar, iets gaat gebeuren. Dus tot die tijd kan ICE gewoon z'n gang gaan."

NOSop3 maakte deze video over wat ICE doet:

There’s been a lot of virtual ink spilled about LLMs and their coding ability. Some people swear by the vibes, while others, like the  FreeBSD devs have sworn them off …read more

(Telecompaper) Netflix has met its forecasts for growth in 2025, ending the year with over 325 million paid subscribers...