NOS Nieuws - Algemeen

De Oekraïense luchtverdediging krijgt versterking in vele vormen, variërend van oude Sovjet-stuntvliegtuigen uit het Verenigd Koninkrijk tot de nieuwste straaljagers uit Zweden.

Protect Ukraine, een Nederlandse hulporganisatie, heeft een Jak-52 stuntvliegtuig gekocht om het luchtruim in de omgeving van Odesa te beveiligen. Vrijwilligers hebben het toestel deze week via Nederland overgevlogen naar Oekraïne.

Woensdag sloot president Zelensky een overeenkomst met de Zweedse premier Kristersson over de levering van ten minste 100 nieuwe Gripen straaljagers. Volgend jaar moeten de eerste toestellen worden geleverd en het aantal kan oplopen tot 150.

Oude Jakovlev stunttoestellen en Gripen gevechtsvliegtuigen lijken in niets op elkaar, maar ze hebben hetzelfde doel: Oekraïne beschermen tegen Russische luchtaanvallen.

Dat het nieuws over de antieke Jaks en nog te bouwen hypermoderne gevechtsvliegtuigen samenvalt, is typisch voor deze oorlog. Met al zijn loopgraven en bestormingen lijkt die veel op de Eerste Wereldoorlog. Tegelijkertijd worden op datzelfde slagveld de modernste technieken gebruikt, zoals drones en kunstmatige intelligentie.

Als in de Eerste Wereldoorlog

De Jak-52's vechten al. Jaap Scholten, oprichter van Protect Ukraine, is onder de indruk van wat de Oekraïners met de vliegtuigjes doen. "Het is een tweezitter, waarin luchtmachtpiloten leerden vliegen. Nu gaat er geen instructeur achter de piloot zitten, maar een boordschutter. Die doet in de lucht de kap open, ze gaan dichtbij vliegen en schieten dan met een jachtgeweer op de drones, alsof het de Eerste Wereldoorlog is."

Daar blijft het niet bij. Er circuleert beeld van een Russische Orlan verkenningsdrone die een tikje krijgt met een vleugel van een Jakovlev. De drone raakt van koers en tuimelt naar beneden. Ook de Britse Spitfirepiloten gingen op die manier te werk in de Tweede Wereldoorlog, vaak boven Nederland. Ze joegen op Duitse V-1 raketten die de bezetter afschoot op Londen.

Volgens de Oekraïense commandant van de Jaks, Mykola Lichatskyi, zijn de stuntvliegers verantwoordelijk voor 10 tot 12 procent van de neergehaalde drones op een gemiddelde dag.

'Niet overschatten'

Joeri Ignat, de woordvoerder van de Oekraïense luchtmacht, tempert de verwachtingen van de stuntvliegtuigjes: "We moeten hun rol niet overschatten," zegt hij. Volgens hem zijn met de Jaks een maand geleden vijf Shahed-drones neergehaald.

Volgens Ignat is het heel gevaarlijk om met de propellertoestellen de drones, die in opdracht van Rusland in Iran worden gefabriceerd, uit te schakelen. "Om ze te raken met een geweer moeten ze veel te dichtbij komen." Het risico dat de ontploffende Shahed de Jak meeneemt in zijn val, is veel te groot, meent Ignat.

Voor de jacht op Shaheds zijn helikopters wel zeer effectief, stelt de woordvoerder. Daarin kan een zware mitrailleur worden opgesteld, in de deuropening. Die kan verder schieten. "Maar ook dat blijft zeer gevaarlijk."

De luchtmachtwoordvoerder ziet de stunttoestellen meer als achtervang, voor het geval Russische Orlan verkenningsdrones te ver in het Oekraïense luchtruim doordringen. "De Orlans zoeken doelen uit voor de Russische ballistische raketten." Dus de aanpak van de verkenningsdrones kan al met al veel leed voorkomen.

Rusland doet hetzelfde

Ook de Russen zetten de Jaks in om op drones te jagen, dat is misschien het beste bewijs dat de inzet van een Jaks werkt. "Ze apen de Oekraïners na", zegt Scholten. Er is inderdaad beeld van Russische Jak-52's die met speciale radars op Oekraïense drones jagen. Pogingen om ze met boordkanonnen uit te rusten, zouden op niets zijn uitgelopen, omdat de vleugels de terugslag van de wapens niet aankunnen.

Scholten: "Wij hebben dit vliegtuig voor 78.000 euro gekocht en we zijn bezig met een tweede vliegtuig. Het idiote is dat de Russen nu precies dezelfde toestellen proberen te kopen."

Dat bedrag is een fractie van wat één Saab Gripen E-Jet kost, zeker duizend keer meer. Met de meer dan honderd Saabs is een bedrag gemoeid van 7,3 miljard euro. De Zweedse minister van Defensie hoopt dat de toestellen gefinancierd kunnen worden met bevroren Russische tegoeden. Complicatie is wel dat de Europese leiders afgelopen week in Brussel daarover geen overeenkomst hebben bereikt, omdat de Belgische premier dwarslag. Hij vreest juridische gevolgen als de Russische tegoeden worden aangesproken.

Voor het einde van het jaar probeert de Europese Commissie met een voorstel te komen om de bezwaren weg te nemen. Een akkoord zou de weg vrijmaken voor de grote order bij Saab. Dan nog zullen de Gripen E-toestellen niet snel boven Oekraïne vliegen, denkt de Oekraïense luchtmachtwoordvoerder Ignat: "Het zijn high-tech wapens, die kan geen enkel land snel produceren."

Goedemorgen! Een groot deel van de Utrechtse binnenstad is aangewezen als veiligheidsrisicogebied uit angst voor ongeregeldheden vanwege een mogelijk anti-immigratieprotest en antifascistisch protest en vanmiddag speelt Feyenoord tegen PSV in de eredivisietopper in De Kuip.

Eerst het weer: in de ochtend blijft het regenen, vooral in het noorden vallen zware buien met onweer. In het zuiden vaker droog. Vanmiddag klaart het wat op. Het wordt maximaal 12 graden.

Ga je op pad? Hier vind je het overzicht van de files en hier lees je waar werkzaamheden en storingen zijn op het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten? Wat heb je gemist

De Amerikaanse president Trump heeft zicht geërgerd aan een reclamespotje van de Canadese provincie Ontario. Hij straft daarvoor heel Canada met een verhoging van de importheffingen met 10 procent. In het filmpje zijn fragmenten van een speech uit 1987 te horen van de toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan.

Reagan zei dat importheffingen banenverlies en handelsoorlogen veroorzaken. Trump voert juist importheffingen in of verhoogt ze omdat de VS daar voordeel van zou hebben. Volgens Trump zijn de uitspraken van Reagan uit hun verband gerukt.

Ander nieuws uit de nacht: En dan nog even dit:

Alle lijsttrekkers gingen gisteren, in weer en wind, nog één keer de straat op om mensen te overtuigen op 29 oktober op hun partij te stemmen.

Zo zag de laatste dag flyeren eruit voor de lijsttrekkers:

Fijne dag!

Thailand en Cambodja hebben hun bestandsakkoord over het grensconflict tussen beide landen uitgebreid. In juli kwamen ze onder druk van de Amerikaanse president Trump al een staakt-het-vuren overeen, waarbij doden en gewonden werden uitgewisseld.

Daar komt nu de vrijlating door Thailand van achttien Cambodjaanse gevangenen bij en Cambodja begint met de terugtrekking van zware artillerie uit het grensgebied. Ook maken beide landen een begin met het verwijderen van landmijnen. Waarnemers uit de ASEAN-landen zien toe op naleving van de afspraken.

De premiers van beide landen tekenden het nieuwe akkoord in de Maleisische hoofdstad Kuala Lumpur in het bijzijn van Trump. Die sloot ook een handelsovereenkomst met beide landen en gastland Maleisië, onder meer over de winning van belangrijke mineralen. De VS wil daarvoor minder afhankelijk zijn van China.

Gevechten

Thailand en Cambodja hebben al tientallen jaren een conflict over het grensgebied. In juli liepen de spanningen hoog op en kwamen in een paar weken tijd meer dan veertig mensen om het leven. Zo'n 300.000 mensen sloegen op de vlucht.

Trump dreigde destijds om handelsovereenkomsten met de twee landen stop te zetten, waarna Thailand en Cambodja het staakt-het-vuren overeenkwamen.

Trump werd nu in Maleisië, waar hij is voor de ASEAN-top, met alle egards ontvangen. De Maleisische gastheer van de top, premier Anwar Ibrahim, zei bij de ondertekening van de nieuwe overeenkomst dat verzoening geen concessie is, maar een daad van moed.

Op de laatste zondag voor de Tweede Kamerverkiezingen is Den Haag vanmiddag het toneel van een klimaatmars. Volgens de organisatie hebben zowel media als politieke partijen het klimaat in de campagne verwaarloosd. Deze mars moet het thema in spotlights zetten.

Het roept de vraag op hoe kiezers zelf kijken naar klimaat. Opinieonderzoek levert een genuanceerd beeld op. Ja, Nederlanders vinden klimaat belangrijk, maar ze noemen het minder vaak als groot maatschappelijk probleem.

"Als je burgers vraagt hoeveel belang ze hechten aan de klimaataanpak dan ligt dat al jaren vrij hoog", zegt Yvonne de Kluizenaar, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). "Drie vierde of meer van de Nederlanders vindt het tenminste 'enigszins' belangrijk." En dat aandeel blijkt vrij stabiel.

Minder urgentie bij kiezers

SCP-onderzoek laat zien dat het nogal verschilt hoe sterk mensen de klimaataanpak als probleem ervaren. Dat hangt bijvoorbeeld samen met hun politieke voorkeur. Ook denken mensen lang niet altijd dat zijzelf last zullen krijgen van de gevolgen van klimaatverandering. Het wordt nogal eens gezien als een abstract probleem dat anderen treft of mensen in de toekomst.

Ten opzichte van andere thema's lijkt klimaat in belang af te nemen. Het SCP heeft een langlopend onderzoek waarin ze Nederlanders vragen wat ze op dit moment de grootste maatschappelijke thema's vinden van ons land. Deelnemers dragen deze zelf aan, ze krijgen geen keuzes voorgeschoteld.

In het voorjaar van 2023 noemde drie van de tien Nederlanders 'klimaat en milieu' uit zichzelf. Bij het laatste onderzoek was dit afgenomen tot twee op de tien Nederlanders. Daarmee blijft klimaat een veelgenoemd thema, maar duidelijk na bijvoorbeeld wonen en migratie.

Ander onderzoek onderschrijft deze trend. Zo blijkt uit peilingen van marktonderzoeker Ipsos I&O Publiek dat twee jaar geleden 30 procent van de kiezers vond dat de politiek voorrang moet geven aan klimaat. Dat is teruggevallen naar 17 procent, waarmee het thema nog altijd in de top 5 staat, maar achter de woningmarkt (48 procent) en migratie (36 procent). Ook het Amerikaanse onderzoeksbureau PEW zag die scherpe daling in Nederland.

Concurrentie met andere thema's

Deels lijkt dit te komen doordat klimaat om aandacht concurreert met problemen die als urgenter worden gezien dan enkele jaren geleden. "Als andere thema's veel in het publieke debat worden besproken, drukt dit ook klimaat naar de achtergrond", zegt De Kluizenaar van het SCP.

Ook kiezers benoemen dit. "Ik denk niet dat klimaat minder belangrijk is geworden", zegt Beau Ulrich, een 21-jarige verkoopmedewerker uit Alkmaar. "Maar andere punten zijn meer in de spotlights gekomen. Je kunt niet alle problemen oplossen." Ulrich stemde de vorige keer Groenlinks-PvdA, maar is er dit keer nog niet uit.

Ulrich is van plan om vandaag naar de klimaatmars te gaan, maar ziet dat andere problemen ook aandacht vragen, zoals het woningtekort, de gezondheidszorg en de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen.

Wat zeggen de verkiezingsprogramma's?

Volgens de doorrekening van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) willen vooral linkse en progressieve partijen (GL-PvdA /D66) de komende jaren meer inzetten op klimaat. Het CDA wil dit in mindere mate. De VVD en NSC kozen voor continuïteit. BBB en JA21 zwakken het klimaatbeleid af en de PVV liet het programma niet doorrekenen.

De concurrentie met andere thema's is niet de enige verklaring. Het beeld dat mensen hebben van klimaatbeleid in andere landen heeft invloed op hun mening, bleek uit onderzoeken waarin het SCP achtergrondgesprekken voerde. "Veel mensen hebben het gevoel dat Nederland al veel meer doet dan andere landen", zegt De Kluizenaar. "Dat roept bij een deel van de mensen weerstand op tegen plannen om meer te doen, zeker als dat offers vergt."

Hoogtepunt in 2018

Sinds de laatste Tweede Kamerverkiezing is er ook veel veranderd in de wereld. Zo trad Donald Trump aan als president van Amerika. Nog meer dan in zijn vorige termijn zet hij het mes in het klimaatbeleid. In Europa groeien juist de zorgen dat hoge energieprijzen en duurzaamheidsregels het lastig maken voor bedrijven om te concurreren.

Klimaat daalde dus op de lijst van de grootste problemen die kiezers ervaren. "Maar onderzoek nuanceert ook het soms geschetste beeld dat de belangstelling helemaal weg is", zegt De Kluizenaar. Zeker als je verder terugkijkt, is de aandacht nog steeds op een hoog niveau.

Tot 2018 noemde doorgaans nog geen 10 procent van de mensen klimaat en milieu als voornaam thema. De belangstelling nam daarna flink toe met een dip in coronatijd, toen gezondheid en zorg alle aandacht vroegen. Het hoogtepunt lag eind 2019 toen Nederlanders klimaatverandering voor even zagen als het allerbelangrijkste maatschappelijke thema.