De staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat werkte maandenlang samen met drankenproducenten aan een plan om verhoging van het statiegeld te voorkomen en in plaats daarvan een statiegeldloterij te introduceren. Dat blijkt uit een reconstructie van de NOS op basis van documenten opgevraagd via de Wet open overheid.
De toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport, werd hier inhoudelijk buiten gehouden. "Dit is niet hoe het moet lopen in bestuurlijke processen. De inspectie wordt hier buitenspel gezet, terwijl die juist betrokken moet worden", zegt Heinrich Winter, hoogleraar bestuurskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Overleg op hoog niveau
Op een frisse namiddag eind september vorig jaar komt een delegatie van Verpact, de organisatie van drankenproducenten en -importeurs, naar het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat voor een afspraak met staatssecretaris Thierry Aartsen.
Net als Aartsen is Verpact-directeur Hester Klein Lankhorst lid van de VVD. Op de agenda staat het bespreken van een 'statiegeld totaalpakket'.
Aartsen baalt van de negatieve mediaberichten over opengehaalde prullenbakken in de grote steden en lange rijen voor kapotte inleverautomaten. Bovendien wordt het wettelijke inzameldoel voor plastic flesjes en blikjes van 90 procent nog steeds niet gehaald.
Chat-berichten
Toch willen de staatssecretaris en de producenten niet wat toezichthouder ILT wil. Die heeft al een half jaar eerder gewaarschuwd maatregelen te zullen opleggen, met een verdubbeling van het statiegeld als één van de opties.
Producenten vrezen omzetverlies als mensen aan de kassa in eerste instantie meer moeten afrekenen. Daarom slaan Verpact en het ministerie de handen ineen om samen met een alternatief 'totaalplan' te komen, zonder verhoging van het statiegeld. Al in de zomer komt in chatberichten tussen Aartsen en Verpact-directeur Klein Lankhorst een 'statiegeldloterij' naar voren als mogelijk alternatief.
Aartsen laat de toezichthouder wel weten dat hij Verpact om een statiegeldplan heeft gevraagd, maar inhoudelijk krijgt de inspectie niks te horen. Begin september legt de toezichthouder definitief een maatregel op aan Verpact. De organisatie moet, zoals de producenten en Aartsen al vreesden, per 1 januari 2026 ofwel het statiegeld verdubbelen, ofwel een inleverbonus uitkeren of allebei.
De staatssecretaris walst dezelfde dag nog over zijn toezichthouder heen door in een dwingende brief aan Verpact te laten weten dat een statiegeldverhoging niet aan de orde is. Achter de schermen werkt hij door aan het alternatieve plan.
Inspectie niet betrokken
Op de bijeenkomst van eind september laat Verpact-directeur Klein Lankhorst in heldere taal aan de staatssecretaris weten wat ze vindt van de maatregelen van de toezichthouder. Ze zegt die te betreuren en dat het "demotiverend" werkt. Het is "goed voor de staatssecretaris om er kennis van te nemen wat het met de organisatie doet".
Aartsen zegt vooral "gas (te willen) geven" met het alternatieve plan. "De directeur van Verpact en het afdelingshoofd IenW kunnen waarschijnlijk sneller schakelen", zegt Aartsen, "ook wat er binnen de wettelijke kaders kan." Klein Lankhorst: "Hoe meer gezamenlijkheid, hoe beter."
De inspectie wordt dus niet in deze gezamenlijkheid betrokken. Die krijgt pas half november een eerste voorstel over een loterijsysteem als alternatief voor de statiegeldverhoging en de inleverbonus, terwijl er al in de zomer over werd gesproken.
Hoe werkt de statiegeldloterij?
Verpact is bezig met de uitrol van een statiegeldloterij. Mensen die statiegeldverpakkingen inleveren via innamepunten waar digitaal uitbetaald wordt, bijvoorbeeld door een tikkie, kunnen van het teruggekregen statiegeld loten kopen. Het komende halfjaar wordt dit uitgebreid naar alle statiegeldautomaten. Het plan is omstreden; zo vreest het Trimbosinstituut dat gokken verder genormaliseerd wordt in de samenleving.
Binnen een paar dagen verwijst de inspectie de loterij naar de prullenbak. Verpact "kan niet aantonen dat dit eenzelfde positief effect heeft", aldus de toezichthouder.
Druk opgevoerd
Ondertussen voert Verpact de druk op de toezichthouder op door een procedure te starten bij de Raad van State om de statiegeldverhoging in elk geval tijdelijk van tafel te krijgen. De producentenorganisatie voelt zich hierin gesteund door de staatssecretaris. "Wij hebben u goed gehoord", schrijft directeur Klein Lankhorst in een brief naar Aartsen.
De Raad van State zegt binnen twee weken uitspraak te doen. Verpact en het ministerie werken zich een slag in de rondte om binnen een week hun alternatieve plan te presenteren.
Die deadline wordt gehaald. Op 27 november poseren Verpact-directeur Klein Lankhorst en staatssecretaris Aartsen trots voor de camera. Samen houden ze het kersverse plan vast.
De hoogste baas van de inspectie Mattheus Wassenaar staat niet op de foto. Hij heeft het document pas een dag ervoor gekregen en is binnen enkele uren akkoord gegaan met het loterijsysteem in plaats van de verhoging van het statiegeld, iets waar hij een week eerder nog fel op tegen was.
'Inspectie is besodemieterd'
Wat voor de toezichthouder de doorslag gaf was het 'totaal aan maatregelen' in het plan, aldus een ILT-woordvoerder, zoals het sneller repareren van statiegeldmachines en het tegengaan van zwerfafval. "Verhoging van statiegeld was nooit een doel op zich." Een mogelijk tegenvallende uitspraak van de Raad van State heeft volgens haar niet meegespeeld.
Volgens bestuurskundige Heinrich Winter is de toezichthouder besodemieterd: "De inspecteur-generaal van de inspectie zit in de ambtelijke top van het ministerie. Die wordt door zijn eigen collega's om de tuin geleid", aldus de hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen.
"De toezichthouder is buiten spel gezet doordat de staatssecretaris overleg voerde met de producentenorganisatie, terwijl die hier juist bij betrokken moet worden." Dat is kwalijk, zegt Winter. "Wat hier gebeurt, is het marchanderen van het belang van het toezicht en het vooropstellen van politieke belangen."
Reactie Verpact, ministerie en ILT
Verpact schrijft in een reactie 'continue afstemming' te hebben met het ministerie als uitvoerder van de verantwoordelijkheid van drankenproducenten voor de inzameling en recycling van verpakkingen. "Zo ook rondom de totstandkoming van de totaalaanpak statiegeld."
"Ook met de toezichthouder hebben we veelvuldig contact (...). Hoe het ministerie en de inspectie intern onderling afstemmen is aan hen."
Het ministerie van economische zaken en klimaat, waar statiegeld onder valt in het huidige kabinet, schrijft dat er "geregeld informeel overleg tussen beleidsambtenaren van Infrastructuur en Waterstaat en de ILT was. Omdat dat informele overleggen waren, zijn er geen notulen gemaakt."
De ILT laat weten dat het eind oktober pas een eerste versie van het plan kreeg en voor die tijd niet inhoudelijk betrokken werd. Half november kreeg de ILT het voorstel voor een statiegeldloterij. Een dag voor de presentatie van het definitieve plan werd dit pas gedeeld met de ILT.
